Mariëlle Bos, medewerker van het NoVA, ontdekte dat hun archief ook informatie over de ramp bezat. Samen met collega Mirjam besloot ze verder onderzoek te doen. “Toen dachten we: Ja, dit is een heel bijzonder om te vertellen.” 

De ramp van 1825 is volgens Bos “de grootste natuurramp van de 19e eeuw". In februari van dat jaar stak er een grote storm op, die de dijken niet konden tegenhouden. 

Nederland was op dat moment een jong koninkrijk. “Het zat nog in de naweeën van de Franse bezetting", vertelt Bos. “Er was toen weinig geld en zeker niet voor het dijkbeheer.” Bovendien hadden de dijken al achterstallig onderhoud en waren ze verzadigd met water, vanwege het natte najaar van 1824.  

Het was ook nog eens volle maan. Dat zorgde voor springvloed waarbij het water bijzonder hoog stijgt en daarna laag daalt. Het water werd opgestuwd in de kom van de Zuiderzee en dat in combinatie met springvloed, maakte dat het water op de dijken sloeg. Die konden dat niet tegenhouden. 

Dat gebeurde niet alleen aan de rand van Veluwe, maar ook in Friesland, Overijssel, Duitsland, Groningen en Denemarken. “Eigenlijk heel Noordwest-Europa werd wel geraakt door deze ramp", aldus Bos. Met name in Friesland en in Overijssel vielen veel slachtoffers.  In Overijssel kwamen meer dan driehonderd mensen om.  

Op de Noordwest Veluwe ligt dat aantal wat lager. Van 29 slachtoffers is het zeker dat die zijn omgekomen door verdrinking. Bos vermoed dat het daadwerkelijke aantal slachtoffers hoger ligt. Zij houdt ook rekening met “indirecte slachtoffers”. Dat zijn mensen die tijdens de ramp nat zijn geworden of in de nasleep bijvoorbeeld slecht voedsel kregen, geen fris drinkwater hadden en longontsteking ontwikkelden.  “Maar dat kunnen we niet precies stellen, omdat de doodsoorzaken over het algemeen niet bewaard zijn gebleven in deze omgeving.” 

De schade was enorm, met name in Doornspijk, Oldebroek, Elburg en Harderwijk. “Daar stond een meter water", vertelt Bos. De piek was bij Oosterwolde, Oldebroek, waarbij het water 2 meter 40 hoog heeft gestaan.  

In Nunspeet, Ermelo en Putten bleef de schade beperkt. Daar stond een halve meter water. “Maar ook Nijkerk heeft erg geleden bij polder Arkemheen. Dat heeft echt onder water gestaan", aldus Bos. “Je kan je wel bedenken, met de enorme stroom die dat met zich meebrengt, dat er heel weinig bewaard is gebleven.” Veel landbouwgewassen gingen verloren. Het zoute zeewater had de landbouwgrond zodanig beschadigd dat ook de oogst van het jaar erop verloren ging.  

Daarnaast is er veel vee omgekomen. De meesten zaten ten tijde van de storm in schuren vanwege de winter en konden nergens heen. Al die dode dieren vormden een gevaar voor de volksgezondheid. “We hebben ook documenten waarin de overheid zegt: al het vee is het eerste wat opgeruimd moet worden om ziektes te voorkomen.”

Hoewel de impact dus enorm was, is de ramp voor veel mensen onbekend. “Heel veel mensen kennen het niet", vertelt Bos. “Daarom heeft het ook project ook ‘1825: de vergeten ramp'.  Dat de ramp in de vergetelheid is geraakt, komt volgens haar omdat de ramp snel “overschaduwd” werd door grote landelijke gebeurtenissen, zoals de Belgische opstand in 1830.  

Ook speelt volgens Bos mee dat het een plaatselijke ramp was. Het trof de rest van Nederland niet. “Aan de andere kant wilden mensen graag door. Je ziet dat in het jaar erna en ook bij het 100-jarige jubileum er eigenlijk geen herdenkingen zijn.” 

Mensen plaatsten wel ‘vloedmerken’, stenen met de waterstand erop, als herinnering en waarschuwing voor toekomstige generaties. “Kijk, ooit heeft het water zo hoog gestaan, hou er rekening mee.”  Maar die zijn zeldzaam.

Het verhaal van de watersnoodramp is ook niet meegenomen in de Nederlandse canon. “Als het gaat over de watersnoodramp, dan is pas de eerste in 1953.” 

Regionale geschiedenis wordt vaker als minder belangrijk of relevant gezien volgens Bos. “Als we kijken naar het onderwijs, dan is regionale geschiedenis eigenlijk niet aanwezig.” Om meer te weten te komen, moeten mensen zelf de stap zetten om naar het streekarchief te gaan.  

Die stap is vaak groot voor mensen, merkt Bos. Daarom besloot NoVA hen een eindje op weg te helpen. Ze ontwikkelden in samenwerking met andere musea en culturele instellingen uit de buurt een reizende tentoonstelling, een theatervoorstelling, een fietsroute, lezingen en twee tijdschriftartikelen. Bedoeld om zoveel mogelijk doelgroepen aan te spreken.  

Daarnaast hebben ze het archiefmateriaal over de ramp van 1825 gedigitaliseerd zodat mensen zelf op onderzoek kunnen gaan. “Wat hier op de Veluwe vaak het geval is, is dat mensen hier al best wel heel lang wonen en dus zijn hun voorouders vaak betrokken geweest bij de ramp.” Dat zagen ze terug bij de bezoekers. “Bij de tentoonstelling hadden we een gastenboek liggen en daar schreef iemand in van ‘wat fijn, ik kende dit verhaal al in de familie dat mijn voorouders zijn omgekomen en nu wordt het hele verhaal verteld.” 

Maar, de geschiedenis van de watersnoodramp is niet alleen interessant voor nazaten maar voor iedereen. “Het is natuurlijk heel relevant omdat met klimaatverandering de zeespiegel stijgt.” Bos hoopt met het project bewustzijn te creëren over dat veiligheid niet zo vanzelfsprekend is als we soms denken.  

“De kans is niet zo groot dat zo'n ramp weer plaatsvindt. Maar vergeet niet dat het wel kan gebeuren. En wat ga jij dan doen? En wat kunnen we dan leren van onze voorouders 200 jaar geleden?” Bos en haar team ontdekte dat de 19e eeuwse Veluwenaren altijd voorbereid waren op hoogwater en overstromingen. “Die hadden bijvoorbeeld standaard een bootje in de nok van de boerschuur hangen en een noodpakketje op zolder liggen.” 

Volgens Bos hebben we vandaag de dag een gevoel van veiligheid gecreëerd door de delta werken en de afsluiting van de Zuiderzee. Nog steeds wordt er gewerkt aan de dijken. “Maar er moet ook wel geld en ruimte voor worden gemaakt. Als dat besef van een dreigende ramp verdwijnt, dan verdwijnt ook het inzien van de noodzaak om daar goed aan te blijven werken.” 

Het thema van de Gelderse Roos prijs dit jaar is Verborgen Verhalen. Bos besloot het project over de watersnoodramp in te sturen. “Wij dachten, dat kan niet beter passen bij ons project.” Dat ze nu al in de top 10 staan vindt ze “fantastisch". “Dat geeft aan dat we op de goede weg zijn en dat we die verhalen moeten blijven vertellen”. 

Het winnen van de Gelderse Roos prijs en het geldbedrag dat daaraan verbonden is, zou hen daarbij helpen. Het liefst zou Bos een educatieprogramma ontwikkelen voor scholen om zo het verhaal van de watersnoodramp weer onderdeel te maken van het collectieve geheugen.